( دوم ) - برخى از علماء اصول گفته‌اند اگر استعمال لفظ در اكثر از معناى واحد در كلمهء مفرد جايز نباشد ، در تثنيه و جمع رواست بدين صورت كه - مثلا - از كلمهء « عينين » فردى از عين باصره ( چشم ) و فردى از عين نابعه ( چشمه ) قصد شود . در اين صورت لفظ عين - كه لفظى مشترك است - به صورت تثنيه در دو معنى به كار رفته است : چشم و چشمه . اين امر از نظر امكان و درستى مثل آنجاست كه از كلمهء عينين ، يك معناى واحد اراده شود ، يعنى دو فرد از عين باصره - مثلا - مورد نظر باشد . اگر اين مورد صحيح باشد ، آن مورد [ عين باصره و عين نابعه ] نيز بدون هيچ فرقى صحيح است . خلاصهء استدلال بر اين مدعى به قرار زير است : تثنيه و جمع بالقوه مانند تكرار واحد به وسيلهء ادات عطف‌اند و لذا اگر گفته شود : عينان ، مثل [ دو بار گفتن ] عين و عين است و چون شما مىتوانيد در عبارت ( عين و عين ) يكى را در باصره و ديگرى را در نابعه استعمال كنيد ، همين‌طور در تثنيه يعنى ( عينين ) - كه در قوهء عين و عين است - هم مىتوانيد و همين‌گونه است در صيغهء - جمع . رأى صحيح در نظر ما ، عدم جواز ( استعمال لفظ در اكثر از معناى واحد ) در تثنيه و جمع - همانند مفرد - است . و ( دليل ما ) اين است كه تثنيه و جمع گرچه براى افادهء تعدّد وضع شده‌اند ، امّا اين نكته از حيث وضع هيئت در كنار وضع ماده است و مادّه ( در جمع و تثنيه ) خود لفظ مفردى است كه تثنيه و جمع برآن عارض مىشود . لذا هنگامى كه مثلا گفته مىشود : عينان ، اگر از ماده ، خصوص عين باصره اراده شود ، تعدّد هم در همان باصره خواهد بود يعنى دو فرد از باصره و اگر از ماده ، خصوص نابعه اراده شود ، تعدد نيز در قياس با همان نابعه خواهد بود . حال اگر باصره و نابعه هر دو قصد شود لزوما تعدد هم بايستى در هريك از اين دو باشد يعنى دو فرد از باصره و دو فرد از نابعه . امّا اين امر مستلزم استعمال ماده در اكثر از معناى واحد است و دانستيد كه اين امر ، محال است . و امّا اينكه تثنيه و جمع در قوهء تكرار واحد مىباشند معنايش اين است كه دلالت بر تكرار افراد معنايى كه از ماده منظور است ، دارند نه تكرار خود معنايى كه از ماده مراد است . پس اگر از استعمال تثنيه و يا جمع ، دو فرد يا افرادى از دو طبيعت يا طبايع متعدد ، مراد باشد ، چنين چيزى اصلا امكان ندارد مگر اينكه مجازا مقصود از ماده ( مسماى به لفظ ماده ) باشد . كه در